Original PDF Flash format God-Delusion-(Bangla)-of-Richard-Dawkins  


God Delusion (Bangla) Of Richard Dawkins

‰Sÿr pãb‚na

ircaàh hikÆs

ircaàh hikÆs| Vjekr duinyar sbecey
pãBabSalI ib¯anI …b„ daàSinkedr AnYtm|
inej† Vj ŸZn inejr piricit, …k kTay
jIibt ik„bdÇ»I| ŸpSay ibbàtnbadI
jIbib¯anI, A¤ePaàh ibSÿibdYaleyr ADYapk|
…r Veg baàkel ibSÿibdYaleyr pãaNIibdYa
ibBaegw ADYapna kereCn bûidn| A¤ePaeàh
pãaNIibdYay ip.…†c.ih (ih.iPl) kereCn
1966 sael; prbàtIet sÚmansUck he¢aerF
ihgãI ŸpeyeCn weyýF iminýFar, harHam, Hal
sH …kgada naimdamI ibSÿibdYaly ŸTek|
1989 … ih.…s.is| Ÿncar, saeyÆs sH pãKYat
ob¯aink samiykIet pãkaiSt HeyeC taƒr
StaiDk pãbÉ| ob¯aink mHel ìDu ny, …r ba†er ib¯anmnô, Zui¹¡badI …b„ smajsectn
ŸlKailiKr kareN saDarN manuexr meDYw h. ircaàh hikeÆsr KYait Vj VQirk AeàT† tu˜ýpàSI|
ibbàtenr mt jiFl ibxy ircaàh hikeÆsr inpun r„-tuilet ŸZn jIbÇ» Hey wef pafekr kYanBaes;
"båa†Æh wyacemkar', "ŸsliPS ijn', "VenaeyiB„ dY Ÿr†neba', "£a†iÜ„ maˆÆF †eÚpãaebbl',
"ŸhiBls cYaepå†n' …b„ "AYaeÆssFr ŸFl' sH As„KY pafkniÆdt jnipãy Darar ib¯aniBi¹k
b†§ela ŸZn tar† saàTk m‚ayn| hikÆs-CeÆd ibemaiHt pafk Vj ib¯aenr mt "inrs'
ibxeyr meDYw Kuƒej pay Anupm mHakabY| sÚpãit wyal iýFäF jaànal ircaàh hikeÆsr ŸlKa iney
mÇ»bY kereC- "Zid ib¯an ijinsFa kaera Haet sitY sitY kaebY rœp Ÿny, teb Ÿs bYi¹¡r nam
ircaàh hikÆs'| ŸsjnY† ŸbaD Hy ib¯an-ŸlKk Hwya se¹Ôw 2005 sael Aàjn kereCn
"ŸS¤ipyr purîkar' Za …tidn Ÿkbl saiHitYkedr kpael† juFeta| ib¯an, dàSn …b„
saiHtYebaD CaRaw hikeÆsr ŸZ bYapariF pafkedr VelaiRt ker ta Hl samaijk daybÁta|
ibeSÿr s„KYalGu naió»k …b„ manbtabadIedr AiDkar rQay Vjekr ibeSÿ …k ˆdIÐ "caàbak' ŸZn
itin! nIit-onitktar bYapar-sYapar§ela ŸZ ‰Sÿr-pãd¹ "gaeybI' ikCu ny, ik„ba Daiàmkedr
…keciFya ny, ta hikeÆsr ŸlKailiKet idenr Velar mt† ýpîF Hey wef| manuxek ib¯an
sectn w Zui¹¡badI ker tulet ŸlKailiKr paSapaiS sBa-simit Ÿsimnaerr Veyajn kreCn,
kKnw ba ŸZagdan kereCn inejr VgãeH†, cex ŸbRae¬Cn sara pâiTbI| 2006 sael †„lYaeÆhr
"cYaenl ŸPar' -… taƒr ˆpóùapna w gãÇùnay pãdiàSt Hy "dY r›F Ab Al †iBl' naemr nbÕ†
imineFr tTYicº| Dàm ijinsFa ŸZ Ÿkbl bûl pãcilt "SaiÇ»r Vƒkr' ny br„ smy smy Hey wef
ASaiÇ», iH„sa w ibeÃexr Haityar ta† ýpîF kereCn hikÆs tar tTYiceºr maDYem, Ÿs† saeT
HeyeCn Ÿkan Ÿkan mHel "ibtiàkt'| sÚpãit inj ˆedYaeg otrI kereCn "ircaàh hikÆs
PaˆeÆhSn'| sa„baidk Ÿgaiàh såYak ircaàh hikÆsek bàNna kereCn "ŸKals ŸCeR Ÿbr›ena pâiTbIr

KYatnama jIibt naió»k ib¯anIedr AnYtm' iHeseb| Verk ŸlKk ŸFir †egåFn hikÆsek
AiBis¹¡ kereCn- "baàFäaÆh raeselr pr sbecey KYatnama pãePSnal naió»k' AiBDay| taƒr
sàbeSx b† - "dY gh ihluSn' …Kn pàZÇ» ibgt ba†S sÐaH Der inˆyàk Fa†mesr "ŸbýF Ÿslar'
tailkay reyeC| ìDu taƒr ŸlKa ny, hikÆs Vj inej† ŸZn pirNt HeyeCn gebxkedr
"gebxNar ibxy' iHeseb| ŸKad ircaàh hikeÆsr ˆpr† Vj tab‡ rTI-mHarTI ib¯anI Vr
daàSinekra b† ilKeCn| …min …kiF b† "Richard Dawkins: How a Scientist Changed
the Way We Think'| 2006 sael A¤ePaàh †ˆinBaiàsiF ŸTek pãkaiSt b†iFet h. ŸHelna
Ÿº¡ainn, h. ma†ekl r›j, h. ehinyal ŸhenF, h. mYaF irhlI, iýFeBn ip«aerr mt lØ-
pãitiîft ib¯anIra AiBmt ideyeCn Ÿkn hikÆsek Vjekr pâiTbIr sbecey pãBabSalI icÇ»aibd
iHeseb gãnY kra Hy|

2004 saelr Ÿpãasep¢ mYagaijenr jirep ibãiFS buiÁjIbIedr meDY hikÆs iCeln SIàxóùaen|
hikÆs ryYal Ÿsasa†iFr saiHtY purïar ŸpeyeCn 1987 sael, …k† bCr ŸpeyeCn ls …e²els
Fa†ms saiHtY purïar, lÆhenr julijkYal Ÿsasa†iFr ŸrOp pdk ŸpeyeCn 1989 sael, 1990
sael ŸpeyeCn ma†ekl PYaraeh purïar| nYakayYama purîkar ŸpeyeCn 1994 sael| p‚m
VÇ»àjaitk ksms purïar ŸpeyeCn 1997 sael, ik‡slar purïar ŸpeyeCn 2001 sael, …k†
bCr ŸpeyeCn †talIr ŸpãisehiÆs purïar| manbtabaedr pãit ibeSx Abdaenr ÷Ikâit÷rœp
2005 sael inàbaict HeyeCn "iHˆmYainýF Ab dY †yar' | 2006 sael ibibisr pafk …b„
dàSkedr ŸBaeF "parsn Ab dY †yar'w inàbaict HeyeCn h. ircaàh hikÆs|


mu¹¡mnar pafkedr jnY "‰Sÿr pãb‚na' (God Delusion) b†iFr pãTm ADYaeyr ("ihpil
irilijyas nnibilBar') ikCu A„S h. hikeÆsr Anumitº¡em pãkaS kra Hl| mu¹¡mna …b„ iSQa
VeÆdaln me‚r pQ ŸTek ba„laBaxay puera b†iF Anubad krar bYapaer kTa cleC| Velacna
Plpãsu Hel b†iF 2008 saelr b†emlay pãkaiSt Het paer | Anubaedr kipra†F mu¹¡mna kàtâk
s„riQt Takeb| Vmaedr iliKt Anumit bYtIt ŸlKaiFr sÚpUàN ba V„iSk muÅN ba punWpãkaS
kipra†eFr l„Gn iHeseb pirgint Heb|



pãTm ADYay: Mfxifv‡e ag©xq Awek¦vmx

- wiPvW© WwKÝ

GKwU wK‡kvi meyR Nv‡mi Ici A‡avgy‡L kvwqZ, Ii wPeyK `yÕnv‡Zi Zvjyi Ici wekªvg Ki‡Q|
nVvr K‡iB †m AwffyZ n‡q coj RUcvKv‡bv wKkjq Avi wkK‡oi D”PwKZ m‡PZbZvq, wK¤^v
¶z`ª RM‡Z e‡bi Avwef©v‡e, A_ev wcucov I wSuwSu ‡cvKvi iƒcvš—wiZ GK RM‡Zi AvKw¯§K
Dcw¯’wZ‡Z; Ggb wK AwffyZ n‡q EV‡Z cv‡i, hw`I †m mgq AZ wek` RvbZ bv, †KvwU †KvwU
©mukto-mona.com
2


e¨v‡±wiqvi mgvnvi ¶z`ª RM‡Zi ¯^í cwim‡i wbðzc I A`„k¨fv‡e cyÄxfyZ n‡q IVvq| AK¯§vr
g‡b nj, meyR Nv‡mi Pv`‡ii ¶y`ª ebvbxwU †hb dzy‡j †du‡c DVj Ges gnvwe‡kÍ mv‡_ GK n‡q
wg‡k †Mj; Avi evjKwU wbweó gb wb‡q Gi Mfx‡i nj AvZ¥gMœ| GB AfyZc~e© AwfÁZvi †m
e¨L¨v `uvo Kivj ag©xh `„wó‡Kvb ‡_‡K Ñ GKwU A‡jŠwKK NUbv iƒ‡c| cieZ©xKv‡j †K‡kviwU
cwiYZ nj GKRb cy‡ivcywi cy‡ivwn‡Z| wZwb G½wjqvb cy‡ivwnZ wn‡m‡e `xw¶Z n‡jb, Ges
n‡qwQ‡jb Avgvi we`¨vj‡qi ag©¸i“ (chaplain) I Avgvi …kjn ipãy wk¶K| Zuv‡K Avwg Lye kª×v
KiZvg| taƒr gZ PgrKvi D`vicš’x GKRb cv`ªx †c‡qwQjv Ñ G Avgvi fvM¨; Kv‡RB Avgv‡K
Ÿkˆ bj‡Z cvi‡e bv †h †m mgq a‡g©i Ag„Z Avgv‡K MjvatKib Kiv‡bv n‡qwQj|

Ab¨ †Kvb gyn~‡Z© Ges Ab¨ †Kv_vI, H wK‡kviwU n‡Z cviZvg Avwg Ñ b¶ÎLwPZ Kv‡jv AvKv‡ki
bx‡P Ñ AwffyyZ nw”Q Kvjcyi“l (Orion), Kvk¨‡cq (Cassiopeia) Ges mßl©x (Ursa Major) cÖf„wZ
Zvivcy‡Äi †gvnbxq `„‡k¨, ‡gvwnZ nw”Q AkªmRj †Pv‡L Qvqvc‡_i AkÖ“Z m½x‡Zi gy”Q©bvq, A_ev
jvj †Rmwg‡bi (frangipani) iv‡Zi myev‡m Ges AvwdªKvi D`¨vb †_‡K †f‡m Avmv DMÖ NÖvbhy³
dy‡ji †mŠi‡f Avwg we‡gvwnZ| cÖkœ n‡”P GKB ai‡Yi AbyfywZ ev ü`qv‡eM Avgvi ag©¸i“‡K †V‡j
wb‡q †Mj GKw`‡K, Avi Avgv‡K wVK wecix‡Z, Ab¨w`‡K Ñ wKš‘ †Kb ? DËiwU weš‘ mnR bq|
cÖK…wZ I gnvwe‡k¦i cÖwZ Avav-gigx mvov`vb weÁvbx I hyw³ev`x‡`i g‡a¨ GewU mvaviY NUbv|
Gi mv‡_ Avwa‡fŠwZK ev AwZcÖvK…Z (Supernatural) wek¦v‡mi †Kvb m¤úK© †bB| Avgvi ag©¸i“,
Aš—Z ˆkkeKv‡j, Avgvi g‡b nq WviD‡b‡i Ô`¨ AwiwRb Ae w¯úwm‡RiÕ (Origin of Species)
mgvcbx csw³¸‡jvi K_v Rvb‡Zb bv (Ges AvwgI bv), †mB weL¨vZ ÔGbU¨v½ì e¨vsKÕ (entangled
bank) Aby‡”Q`wU, hvi Af¨š—‡i i‡q‡Q †mB Abycg K_v¸”Q t Ò‡hLv‡b †SvcSv‡oi Ici cvLxiv
MvB‡Q, †hLv‡b wewPÎ ai‡Yi †cvKv-gvKo BZ¯—Z Nyi‡Q-wdi‡Q, Avi †hLv‡b Av`©ª gvwUi bx‡P
KxU-K…wgiv ¸wU¸wU K‡i cÖ‡ek Ki‡Q .. .. | Ó wZwb hw` GB K_v¸‡jv ZLb Rvb‡Zb Zvn‡j
Zr¶Yvr GB K_v¸‡jvi mv‡_ GKvZ¥ n‡q †h‡Zb, Avi cwiYv‡g cv`ªx bv n‡q, n‡q DV‡Z cvi‡Zb
GKRb WviEBbev`x Ges wek¦vm Ki‡Zb, mewKQyiB ÔDrcbœ n‡qwQj Avgv‡`i PZzw`©‡K wµqvkxj
wbq‡gi †fZi w`‡qÕt*

myZivs, cÖK…wZi hy× †_‡K, `ywf©¶ I g„Z¨y †_‡K Ñ AwaKvsk m‡e©vrK…ó g~j¨evb e¯‘wbPq, hv Avgiv Kíbv
Ki‡Z cvwi, †hgb D”PZi Rxe-Rš‘i DrcwË, mivmwi DcRvZ nq| Rxe‡bi GBgZ `„wófw½‡Z gnË
Av‡Q, hvi mv‡_ Rwo‡q Av‡Q bvbv cÖK…wZi ¶gZv, hv Avw`‡Z KwZcq iƒ‡c ev GK‡K wbtk¦m-cÖk¦vm MÖnY
KiZ; Ges hLb wPiš—b AwfK‡l©i wbqg Abyhvqx GB MÖnwU PµvKv‡i AvewZ©Z n‡Z _vKj, AwZ mij
Avi¤¢ ‡_‡K Aš—nxb iƒ‡c cÖv‡Yi weeZ©b wQj PgrKvi I we¯§qvcbœ, Ges Zv µgvMZ weewZ©Z n‡”Q|

Ô‡cj e−y WUÕ G (Pale Blue Dot) Kvj© mvMvb (Carl Sagan) wj‡LwQ‡jb t

GwU wK iKg e¨vcvi nj †q, †Kvb ag©B weÁv‡bi cÖwZ mvgvb¨Zg `„wócvZ K‡i belin, ÒGwU Avgiv hv
†f‡ewQjvg Zvi PvB‡Z fvj| Avgv‡`i cqM¤^iv hv e‡jwQ‡jb Zvi PvB‡Z gnvwek¦ wK A‡bK e„nr, gnËi,
my²Zi, AwaKZi myPvi“ ?Ó cwie‡Z© Zuviv e‡jb, Òbv, bv, bv| Avgvi †`eZv GK ¶z`ª †`eZv, Ges Avwg
PvBe Zv‡K †m fv‡eB ivL‡Z|Ó gnvwe‡k¦i wekvjZvi Ici, hv B‡Zvg‡a¨B AvaywbK weÁvb cÖKwUZ

* g~‡j Bs‡iRx evK¨wU wQj all was `produced by laws acting around us’.
©mukto-mona.com
3


K‡i‡Q, †h ag©, Zv cyivZbB †nvK Avi bZzbB †nvK, AwaKZi ¸i“Z¡ †`‡e †mB ag© Aewkó kª×v‡K
VkàxN Ki‡Z cvi‡e; Ges g‡b nq bv †h cÖ_vMZ wek¦vm †_‡K Dr¶wiZ fq wgwkªZ kª×v‡K ag© Avi a‡i
ivL‡Z cvi‡e|

Kvj© mvMv‡bi eB¸‡jv Zyixq we¯§‡hi mœvqy-cÖvš—‡K ¯úk© K‡i Ñ †h Acvi we¯§q‡K MZ
kZvãx¸‡jv‡Z ag© GZw`b wb‡Ri Kzw¶MZ K‡i †i‡LwQj| Avgvi †jLv eB¸‡jvI …k†
VkaªKaet† ŸlKa| d‡j Avwg …w ïb‡Z cvB †h, Avwg bv wK Mfxifv‡e ag©wbô| R‰bK
Av‡gwiKvb QvÎ Avgv‡K wj‡LwQj †h †m Zvi Aa¨vcK‡K wR‡Ám K‡iwQj †h Avgvi m¤^‡Ü Zuvi
†Kvb aviYv Av‡Q wK bv| wZwb DËi w`‡qwQ‡jb ÔAek¨†Õ| ÔZuvi BwZevPK weÁvb a‡g©i mv‡_
m½wZnxb, wKš‘ wZwb cÖK…wZ I gnvwe‡k¦i Pvicv‡k †gv‡gi cvwjk jvwM‡q n‡l©vrdzj− cwi‡ek m„wó
K‡ib| Avgvi Kv‡Q …Fa† †Zv ag©|Õ wKš‘ ag© wK mwVK kã ? Vmar ta men Hy na| †bv‡ej
cyi¯‹vi weRqx c`v_©we` (Ges bvw¯—K) w÷‡fb fvBbevM© (Steven Weinberg) Zuvi ÔwWªg Ae
dvBbvj w_IwiÕ MÖ‡š’ (Dream of Final Theory) A‡b‡Ki gZB G e³e¨ †i‡LwQ‡jb t

A‡b‡K Ck¦i m¤ú‡K© †ek D`vi, cÖk¯— Ges bgbxq `„wófw½ iv‡Lb Ñ d‡j GwU Am¤¢e bq †h Zviv
†hLv‡b Ck¦i‡K LuyR‡e †mLv‡bB Zuvi †`Lv wkj‡e| Avgiv Ggb K_vI ej‡Z ïwb Ñ ÔCk¦iB n‡jb Pig ev
†kl cwiYwZÕ, wK¤^v ÔCk¦i n‡jb cÖK…wZi my›`iZg cÖKvkÕ, A_ev ÔCk¦iB n‡jb gnvwek¦Õ| Aek¨B, †h
†Kvb k‡ãi gZ Ck¦i k‡ãi IciI Avgiv cQ›` gZ A_© Av‡ivc Ki‡Z cvwi| Avcwb hw` ej‡Z Pvb
ÔCk¦iB kw³Õ Aek¨B Zv ej‡Z cv‡ib, Ges Zvn‡j Avcwb GKLÊ Kqjv‡ZI Zuvi mÜvb cv‡eb|

fvBbevM© Aek¨ mwVK e‡j‡Qb ‡h Ck¦i kãwU RbMY mvaviYZ †h fv‡e †ev‡S †mB A‡_©B e¨eüZ
nIqv DwPZ t A_©vr GKRb Av‡jŠwKK m„wóKZ©v‡K wPwýZ Ki‡Z Ges whwb Avevi ÒAvgv‡`i
h_vh_ Dcvm¨Ó|

AwZcÖvK…Z ag© †_‡K AvBb÷vbxq ag©‡K c„_K Ki‡Z bv cvivi e¨_©Zvi Kvi‡Y A‡bK `yf©vM¨RbK
msk‡qi m„wó n‡q‡Q| A‡bK mgq, bvbv cÖm‡½ AvBb÷vBb Ck¦i kãwU e¨envi K‡i‡Qb (…b„
blabaûlY, wZwbB GKgvÎ bvw¯—K weÁvbx bb, whwb G KvR K‡i‡Qb), hvi d‡j A‡bK fyj
†evSveywSi m„wó n‡q‡Q| Avi GwU Ki‡Z cÖqvm †c‡q‡Qb AwZcÖK…wZwe`iv; Guiv AwZ Drmv‡n gnvb
wPš—vwe`‡K Zv‡`i wb‡R‡`i e‡j `vex K‡i GB åvwš— wejv‡m BÜb RywM‡q‡Qb| w÷‡db nwK‡Ýi
ÔKv‡ji msw¶ß BwZnvmÕ (A brief History of Time) eBwUi Ñ ÒZvn‡j Ck¦‡ii g‡b Kx Av‡Q Zv
Vmra janet parbÓ Ñ GB bvUKxq (bv wK `yóeyw× cÖ‡Yvw`Z?) mgvwß evK¨wUi MVb‰kjx
KzL¨vZfv‡e ΓwUc~Y©| Gi d‡j Bulº¡em Helw gvbyl wek¦vm K‡i †h, nwKÝ n‡jb GKRb ag©cÖvY
e¨w³| Ô`¨ ‡m‡µW †Wc_& Ae †bPviÕ G (The Sacred Depths of Nature) †Kvl RxeweÁvbx Dimyjv
¸WGbvd (Ursula Goodenough) †h me Dw³ K‡i‡Qb Zv‡Z Zuv‡K g‡b n‡Z cv‡i nwKÝ ev
AvBb÷vB‡bi Zzjbvq AwaKZi ag©wbô| wZwb wMR©v, gw›`i, gmwR` fvjev‡mb Ges Zuvi cy¯—‡Ki
AmsL¨ Aby‡”Q` AcÖvmw½Kfv‡e Zz‡j G‡b AwZcÖvK…Z a‡g©i c‡¶ †Mvjv evi“` wn‡m‡e e¨envi Kiv
†h‡Z cv‡i| Ggb wK wZwb wb‡R Ôag©cÖvY cÖK…wZev`xÕ (Religious Naturalist) wn‡m‡e AvL¨vwqZ n‡Z
fvjev‡mb| wKš‘ ZeyI h‡Zœi mv‡_ Zuvi eBwU co‡j m‡›`nvZxZfv‡e cÖZxqgvb n‡e †h, Avwg
hZUv K‡Vvi bvw¯—K, wZwbI, cÖK…Zc‡¶ ZZUvB|

©mukto-mona.com
4


cÖK…wZev`x GKwU AwbwðZv_©K (ب_©K) kã| Avgvi Kv‡Q GwU Avgvi ˆkk‡ei bvqK wnE
†jvdwUs‡qi (Hufgh Lofting) W±i †`vwjUj‡K (Dolittle) HKvwš—Kfv‡e Avevnb Kivi gZ (whwb
cÖm½µ‡g n‡jb Ggb e¨w³ hvi i‡q‡Q Zvi Pvicv‡k GBP Gg Gm weM‡je (HMS Beagle) gZ
Õ`vk©wbKÕ cÖK…wZev`xi (‘philosopher’naturalist) ¯úk© | Aóv`k I Ebwesk kZvãx‡Z cÖK…wZev`x
ej‡Z hv †evSvb nZ AvRI kãwU †m A‡_©B Avgv‡`i Kv‡Q †evaMg¨ t cÖvK…wZK RM‡Zi GKRb
wk¶v_©x| wMjevU© †nvqvBU †_‡K ïi“ K‡i cÖK…wZev`xiv GB A‡_© AwaKvskB wQ‡jb cv`ªx| Avi
WviDBb wb‡&RI †P‡qwQ‡jb Pv‡P© †hvM w`‡Z Ñ GB Avkvq †h Pv‡P© Zuvi wbi“c`ªÿ MÖvgxb Rxe‡b
wSuwSu †cvKvi cÖwZ Zuvi cÖej Avmw³ wb‡q KvwU‡q †`‡eb| wKš‘ `vk©wb‡Kiv ÔcÖK…wZev`xÕ‡K A‡bK
†ekx wfbœ A‡_© e¨envi K‡i _v‡Kb Ñ wVK ÔAwZcÖK…wZev`xÕi (supernaturalist) wecixZ A‡_©|
Rywjqvb evw¾wb (Julian Baggini) Ôbvw¯—KZvÕq* cÖm½wUi e¨L¨v K‡i‡Qb Gfv‡e t

ÔAwaKvsk bvw¯—Kiv wek¦vm K‡ib †h hw`I gnvwek¦ GKB cÖKvi c`v‡_© cwic~Y© Ges Zv nj †fŠZ, Zvn‡jI
GB †fŠZ e¯‘ †_‡KB Av‡m gb, †mŠ›`h©, Av‡eM, ˆbwZK g~j¨‡eva .. .. GK K_vq Rxeb cÖc‡Âi mKj
¯^iMÖvg Ñ hv gbyl¨ Rxeb‡K mg„× K‡i|Õ

gw¯—‡¯‹i Af¨š—‡i msNwUZ †fŠZ mËvw`I AwZ RwUj wg_w®Œqv †_‡K D™¢yZ nq gvby‡li wPš—v I
Av‡eM| GKRb bvw¯—K e¨w³ GB A‡_© `vk©wbK cÖK…wZev`x whwb g‡b K‡ib cÖK…wZ I cvw_©e
RM‡Zi evB‡i wKQy †bB, `„k¨gvb gnvwe‡k¦i Aš—iv‡j Ir †c‡Z _vKv AwZcÖvK…Z m„wókxj †Kvb
e„w×gËvi Aw¯—Z¡ †bB, †`nvZxZ AvZ¥v †bB Ges †bB †Kvb A‡jŠwKKZv Ñ e¨Z¨q †Kij †h Ggb
wKQy cÖvK…wZK cÖwZfvm i‡q‡Q hv Avgiv GLbI cy‡ivcywi ey‡S DV‡Z cvwi wb| hw` Ggb †Kvb
NUbv ŸTek _v‡K hv Avgv‡`i Kv‡Q GLbI bYaKYatIt, Vmra men kir AdUr BibxYet Vmra …r
rHsY ˆnMcen smàT Hb, …b„ ta pãakâitk bYaKYar pirmÆhel ŸTek†| Agiv hLb isabyi inm¨
†f` Kwi, Gi Acvi †mŠ›`h© - PgrKvwiZ¡ wKš‘ we›`ygvÎ n«vm cvq bv|

AvcvZ `„wó‡Z g‡b n‡jI, Avgv‡`i Kv‡ji †k&ªô weÁvbxiv wKš‘ †gv‡UI ag©ev`x (religious) bb
hLb Avcwb Zv‡`i wek¦vm¸‡jv‡K Awfwb‡ek mnKv‡i we‡k−lY K‡i †`‡Lb| GK_v wbtm‡›`‡n
AvBb÷vBb I nwK‡Ýi †¶‡Î mwZ¨| eZ©gvb ÔG÷ªbgvi iq¨vjÕ I Ôiq¨vj †mvmvBwUiÕ mfvcwZ
gvwU©b wim (Martin Rees) e‡jwQ‡jb †h wZwb Pv‡P© hvb GKRb ÔAwek¦vmx G½wjKvb (unbelieving
Anglican) wn‡m‡e .. .. UªvBewUi cÖwZ AbyMZ¨Zv ekZt|Õ Zvui †Kvb ag©xq wek¦vm †bB, Z‡e
KvweZ¡gq cÖK…wZev‡` Ask †bb hv gnvwek¦ Ab¨ weÁvbx‡`i g‡a¨I RvwM‡q †Zv‡j, hv‡`i K_v Avwg
Av‡M D‡j−L K‡iwQ| m¤cÖwZ †Uwjwfk‡b cÖPvwiZ K_‡cvK_‡b cÖm½µ‡g Avgvi eÜz
avÎxwe`¨vwekvi` I weªwUk Bûw`ev‡`i GKRb ¯—¤¢, Avgvi eÜz ievU© DBb‡÷vb‡K (Robert
Winston) P¨‡jÄ Qy‡i w`‡qwQjvg GwU ¯^xKvi Kiv‡Z ‡h Zuvi Bûw`evw`Zv (Judaism) nj GB
cÖK…wZi Ges wZwb mwZ¨B Ggb wKQy‡Z wek¦vm K‡ib bv hv AwZcÖvK„Z| wZwb GwU cÖvq ¯^xKvi K‡i
wb‡jI, †kl ch©š— †eovi Avov‡j Avkªh wb‡jb (m‡Z¨i LvwZ‡i ej‡Z nq †h itin† Avgvi
mv¶vrKvi ini¬Celn, Gi D‡ëvUv bq)| Avwg †P‡c ai‡j wZwb e‡jwQ‡jb ‡h Bûw` ag© Zuv‡K

* eBwUi cy‡iv wk‡ivbvg t Atheism: A Very Short Introduction to the meaning of an atheis’s commitment to
nautralism
©mukto-mona.com
5


k„•Ljvi gva¨‡g Rxeb MV‡b mvnvh¨ K‡iwQj Ges my›`i Rxeb hvcb Kiv‡Z wk‡L‡qwQj| nq‡Zv Zv
wVK; wKš‘ Zv, Aek¨B, AwZcÖvK…Z ‡Kvb `vexi g~‡j¨i Ici mvgvb¨Zg cÖfveI iv‡L bv| A‡bK
bvw¯—K eyw×Rxex i‡q‡Qb huviv M‡e©i mv‡_ wb‡R‡`i Bûw` e‡j cwiPq w`‡q _v‡Kb Ges Bûw` ixwZ
bxwZ cvjb K‡ib Ñ m¤¢eZ cÖvPxb HwZ‡n¨i cÖwZ kª×vekZt A_ev wbnZ AvZ¥xq ¯^Rb‡`i cÖwZ
AvbyM‡Z¨i Kvi‡Y; G QvovI KviY nj nZey× I mskqx B”Qvq wb‡R‡K m‡e©k¦iev`x fw³g‡Zi
mv‡_ wPwýZ Kiv, hv Avgiv A‡b‡KB Gi gnvb cÖeZ©‡Ki (exponent) mv‡_ Ask wb‡Z PvB, wZwb
AvjevU© AvBb÷vBb| Zviv nq‡Zv wek¦m K‡i bv, Z‡e hYaineyl ŸheneFr (Dan Dennette)
k㸔Q avi K‡i ejv hvq, Zviv Ôwek¦‡mi Ici wek¦vm iv‡LÕ (believe in belief)|

e¨cKfv‡e eûj DׄZ AvBb÷vB‡bi GKwU gš—e¨ nj Ôag© Qvov weÁvb LÄ, weÁvb Qvov ag© AÜ|
(Science without religion is lame, religion without science is blind)Õ | wKš‘ AvBb÷vBb GI †Zv
e‡jwQ‡jb, ÔAvgvi ag©xq wek¦vm m¤ú‡K© Avcbviv hv c‡ob Zv Aek¨B wg_¨v, GwU Ggb GK wg_¨v
hv µgvš^‡q c×wZMZfv‡e cybive„Ë n‡Z _v‡K| Avwg †Kvb e¨w³ Ck¦‡i wek¦vm Kwi bv Ges KLbI
A¯^xKvi Kwi wb eis cwi¯‹vifv‡e cÖKvk K‡iwQ| Avgvi g‡a¨ hw` Ggb ‡Kvb wKQy‡K ag©xq e‡j
mbv³ Kiv hvq Zv nj we‡k¦i Mo‡bi Rb¨ Avgvi Abvwej cÖksmv, †h wek¦-Mob‡K Avgv‡`i weÁvb
G ch©š— D‡b¥vwPZ K‡i‡Q|Õ

D³ e³e¨ †_‡K wK g‡b n‡Z cv‡i †h, AvBb÷vBb ¯^we‡ivwaZv K‡iwQ‡jb ? Zuvi K_v¸‡jv wK
Dfq c‡¶i mg_©‡b Zz‡j G‡b hyw³ wn‡m‡e e¨envi Kiv hvq? bv| Ôag© ev wiwjwRqbÕ kãwU‡K
AvBb÷vBb G‡Kev‡iB wfbœ weQy wKQy A‡_© e¨envi K‡i‡Qb hv cÖPwjZ A‡_© e¨eüZ Ôag©Õ kã †_‡K
m¤ú~Y© ¯^Zš¿| AwZcÖvK…Z ev Av‡jŠwKK ag© I AvBb÷vBbxq a‡g©i g‡a¨ cv_©K¨ †evSv‡Z Avwg hLb
AMÖmi nw”Q, g‡b ivL‡eb †h Avwg †Kej AwZcÖvK…Z †`eZvi weåvwš— ev cÖeÂbv wb‡q K_v ejwQ|

AvBb÷vBb †_‡K AviI KwZcq DׄwZ Pqb Kiv hvK, hv ‡_‡K Zuvi ag©-cÖK…wZi wKQyUv †mŠif
cvIqv hv‡e:

Avwg Mfxifv‡eB ag©xq Awek¦vmx (religious non believer)| GwU‡K ejv †h‡Z cv‡i
GK †kªwYi bZzb ag©|

Avwg KLbI cÖK…wZi Ici †Kvb D‡Ïk¨ Av‡ivc ev Gi mv‡_ †Kvb j¶¨ hy³
Kwiwb| A_ev Ggb wKQy Av‡ivc Ki‡Z PvB bv hvi e¨vL¨ n‡Z cv‡i Ôb„-iƒcKvwkªZÕ
(anthropomorphic)| cÖK…wZi g‡a¨ Avwg hv †`wL Zv nj Gi PgKcÖ` Mob
(structure) Ñ hvi inm¨ Avgiv †Kej mvgvb¨ I Am¤ú~Y©Zt D‡b¥vPb Ki‡Z
†c‡iwQ, Ges cÖK…wZi GB wekvj we¯§q †h †Kvb wPš—v¶g gvbyl‡K webq I bgªZvq
fwi‡q †`q| G nj GK mwZ¨Kvi ag©xq AbyfywZ (religious feelings) hvi mv‡_
Aek¨ gigxev‡`i (mysticism) ‡Kvb m¯úK© †bB|

e¨w³ Ck¦‡ii aviYv Avgvi Kv‡Q G‡Kev‡iB wfb‡`kx (alien) Ges Ggb wK g‡b
nq †ek mijI|
©mukto-mona.com
6



AvBb÷vB‡bi g„Z¨yi c‡i s„KYaiDekYr suibDaFuk™ puƒij ker DàmbadIra †eva¨ Kvi‡YB Zuv‡K
wb‡R‡`i e‡j `vex Ki‡Z _v‡K| mgKvjxb Daiàmk sHkiàmedr Aenek AbSY Zuv‡K †`‡LwQ‡jb
wb‡R‡`i †_‡K A‡bK Avjv`v K‡i, wfbœ `„wó‡Z| 1940 mv‡j AvBb÷vBb Zuvi †mB †h weL¨vZ
Dw³ Ñ ÔAvwg e¨w³ Ck¦‡i wek¦vm Kwi bvÕ, Gi mg_©‡b GKwU weL¨vZ cÖeÜ wj‡LwQ‡jb| GB cÖeÜ
Ges G ai‡Yi A‡bK e³‡e¨ ag©xq †Mvov‡`i KvQ †_‡K Avmv wPwVi So D‡VwQj †m mgq| Gi
g‡a¨ A‡bK¸‡jv Zuvi Bûw`-Drm‡K c‡iv¶ KUv¶ K‡i †jLv n‡qwQj| AvBb÷vB‡bi e³‡e¨i †h
wbh©vm cieZ©x As‡k Zz‡j aiv n‡q‡Q Zv g¨v· Rv‡¤§‡ii (Max Jammer) †jLv ÔAvBb÷vBb GÛ
wiwjwRqbÕ (Einstein and Religion) cy¯—KwU †_‡K| (Avgvi e¨eüZ AvBb÷vB‡bi ag© welqK
D×wZ¸‡jvi g~j DrmI GB MÖš’wU)|

Kvbmvm kn‡ii †ivg¨vb K¨v‡_vwjK wekc e‡jwQ‡jb, ÒGUv LyeB `ytLRbK †h, †h ŸlakiF Iì
†U÷v‡g›U ewY©Z RvwZ †_‡K D™¢yZ Ges H ag©MÖš’ †_‡K wk¶vjvf K‡i‡Q †m wKbv AvR †mB RvwZi
gnvb HwZn¨‡K A¯^xKvi Ki‡Q|Õ Ab¨ K¨v‡_vwjK cv`ªxivI GKB my‡i myi wgwj‡q ej‡Qb t Ôe¨w³
Ck¦i e¨wZ‡i‡K Ab¨ †Kvb ai‡Yi ‰Sÿr †bB| .. .. AvBb÷vBb Rv‡bb bv wZwb Kx ej‡Qb| wZwb
hv ej‡Qb me åvš— | wKQy e¨w³, †h‡nZz †Kvb we‡kl †¶‡Î D”Ptr Ávb AR©b K‡i‡Qb, †m Kvi‡Y
g‡b K‡ib †h me e¨vcv‡iB gZvgZ e¨³ Ki‡Z Zviv cvi`k©x|Õ ag© Ggb GKwU †¶Î †hLv‡b †h
kaera ibeSx¯ sajar `vex webv cÖ‡kœ Ÿmen Ÿnwya hvq bv| ŸZmn, Ÿkan …k "prI-ibeSx¯' …es
ûF ker cix‡`i Wvbvi h_v_© AvK…wZ I is wb‡q Ÿlkcar idet Takel H cv`ªx g‡nv`q inëcy ibna
bakY bYey tar kTa Ÿmen Ÿnbn na| wZwb I wekc DfqB g‡b K‡ib †h, †h‡nZz AvBb÷vB‡bi
ag©Z‡Ë¡i Ici †Kvb cÖwk¶Y †bB, ZvB wZwb Ck¦‡ii ¯^iƒc Abyaveb Ki‡Z cv‡ib wb| wKš‘ G K_v
mZ¨ bq, AvBb÷vBb fvjgZB Rvb‡Zb wZwb Kx A¯^xKvi Ki‡Qb|

R‰bK hy³ivóªxq †ivgvb K¨v‡_vwjK AvBbRxex, whwb mgMÖ wLªwðqvb PvP© m‡¤§j‡bi (ecumenical
coalition) c‡¶ KvR Ki‡Zb, GK mgq AvBb÷vBb‡K wj‡LwQ‡jb t

Avcwb Ggb eš—e¨ †i‡L‡Qb hv‡Z Avgiv Mfxi `ytL cÖKvk KiwQ, ... KviY GB e³‡e¨i ga¨ w`‡q e¨w³
Ck¦‡ii aviYv‡K Avcwb cwinvm K‡i‡Qb| MZ `k eQ‡i †Kvb wKQy Ggbfv‡e wn‡me K‡i ‡`Lv nq wb
hv‡Z RbMY g‡b Ki‡Z cv‡i †h Rvg©vbx †_‡K Bû`x weZvo‡bi †cQ‡b wnUjv‡ii mvgvb¨Zg hyw³ _vK‡Z
cv‡i, hv Avcbvi e³e¨ K‡i‡Q| Avcbvi evK ¯^vaxbZv Aek¨B Av‡Q ¯^xKvi K‡i wb‡qI, Avwg eje
Avcbvi (Ck¦i m¤^‡Ü’) e³e¨ qy³iv‡÷ª Akvwš—i e„nËg Drm wn‡m‡e †`Lv w`‡q‡Q|

R‰bK wbqK©evmx wPwKrmK Dw³ K‡i‡Qb, ÒAvBb÷vBb Aek¨ cÖkœvZxZfv‡e eo gv‡ci weÁvbx,
wKš‘ ag© m¤ú‡K© Zuvi `„wófw½ Bû`x-ag© †_‡K GKkZ Avwk wWwMÖÕ wecix‡Z Aew¯’Z|

ÔwKš‘Õ ? ÔwKš‘Õ ? †Kb bq ÔGesÕ ?

wbD Rvwm©‡Z GKwU BwZnvm †mvmvBwUi mfvcwZ wPwV wj‡LwQ‡jb hv GZ RNb¨fv‡e ag©xq
g‡bvfv‡ei `ye©jZv cÖKvk K‡i‡Q †h GwU `yevi cVb‡hvM¨ t
©mukto-mona.com
7



Avgiv Avcbvi we`¨vgËvi cÖwZ kª×vkxj, W. AvBb÷vBb; wKš‘ GKwU wRwbl i‡q‡Q hv Avcwb †k‡Lb wb:
Ck¦i nj GKwU ‰PZb¨gq mËv / †PZbv (spirit) huv‡K `~iex¶Y ev Ayyex¶Y w`‡q aiv hvq bv, wVK †hgb
gMR‡K we‡k−lY K‡i gvby‡li a¨vb-aviYv‡K ev Av‡eM‡K †`Lv hvq bv | †hgbwU mevB Rv‡b a‡g©i wfwË
nj wek¦vm, Ávb bq| cÖwZwU wPš—v¶g e¨w³ gvÎB, m¤¢eZ †Kvb bv †Kvb mgq ag© wb‡q m‡›`n-fxwZ‡Z
Avµvš— n‡q _v‡K| Avgvi wb‡Ri wek¦mI A‡bKevi wPi †L‡q‡Q| wKš‘ Avgvi Aa¨vwZ¥K A‡ci‡bi K_v
KviI Kv‡Q KLbI cÖKvk Kwi wb `ywU Kvi‡Y t (1) Avgvi fq nZ †h GwU cÖKvk Ki‡j Ggb wK mvgvb¨
Bw½ZI, Avgvi †Kvb †Kvb mn‡hvMxi Rxeb I Avkvi wePjb NUv‡Z I ¶wZ mvab Ki‡Z cv‡i; (2) KviY
Avwg GKRb †jL‡Ki mv‡_ GKgZ, whwb ej‡Zb, Ò‡h †Kvb e¨w³i g‡a¨ m¼xY lQN _vK‡Z cv‡i hv
†Kvb e¨w³i wek¦vm‡K aŸsm kŸr idet paer| Õ .. .. Avwg Avkv Kwi , W. AvBb÷vBb, Avcbvi e³e¨‡K
fyjfv‡e DÌvcb Kiv n‡q‡Q, Ges Avcwb AcIer† AwaKZi gayi K_v Av‡gwiKvb RbM‡Yi wekvj A„S‡K
†kvbv‡eb hviv Avb‡›`i mv‡_ Avcbvi gZ cÖwZfv‡K m¤§vb Rvbv‡Z Pvq|

wK gvivZ¥Kfv‡e ü`q D‡b¥vwPZ cÎ! cÖwZwU ev‡K¨ †hb eyw×e„wËK I ‰bwZK wfi“Zv S‡i S‡i
co‡Q|

Kg †nq cÖwZcbœKvix, wKš‘ AwaKZi gg©š‘` nj IKjv‡nvgvq Aew¯’Z ÔK¨vfvjwi Zv‡eb©vKj
G‡mvwm‡qk‡biÕ (Cavalry Tabernacle Association) cÖwZôvZvi †jLv wPwVwU t

cÖ‡dmi AvBb÷vBb, Avgvi wek¦vm Av‡gwiKvi cÖwZwU wLª÷ ag©vej¤^x Avcbv‡K Reve †`‡e, ÔAvgiv
Avgv‡`i Ck¦i Ges Zuvi cyÎ whï wLª‡÷i Ici †_‡K Avgv‡`i wek¦vm mwi‡q †be bv, wKš‘ Avcwb hw` GB
RvwZi RbM‡Yi Ck¦i‡K wek¦vm bv K‡ib Zvn‡j Avgiv Avcbv‡K AvnŸvb Rvbvw”Q Avcwb †hLvb †_‡K
G‡m‡Qb †mLv‡b wd‡i †h‡Z|Õ Avwg Bm&ªvB‡ji Kj¨v‡Y Avgvi ¶gZvq h_vmva¨ K‡iwQ, Gÿs ZLb Avcwb
G‡`‡k P‡j G‡jb, Ges mv‡_ Avcbvi Ck¦i wb›`yK wRnŸv wbm„Z GKwU evK¨; BmªvBj‡K fvjev‡m Ggb
me wLª÷ ag©vej¤^x‡`i mw¤§wjZ cÖ‡Póv Avgv‡`i †`k †_‡K Bûw` we‡Øl `gb Ki‡Z hv cv‡i †m Zzjbvq
H ag©we‡ØNx evK¨wU Avcbvi RbM‡Yi ¯^v‡_©i A‡bK †ekx ¶wZ K‡i‡Q| cÖ‡dmi AvBb÷vBb, hy°iv‡óªi
cÖwZwU wLª÷ ag©vej¤^x Avcbv‡K GLbB cÖZ¨yËi †`‡e, ÔAvcbvi cvMjv‡U I åvš— weeZ©bev`‡K mv‡_ wb‡q
Rvg©vbx‡Z wd‡i hvb, †hLvb †_‡K G‡m‡Qb; Ab¨ weKíwU nj †h RbMY G‡`‡k Avcbv‡K Awfb›`b
Rvwb‡q MÖnY K‡i‡Q wVK †mB mgq hLb Avcbvi wbR‡`k Avcbv‡K cvjv‡Z eva¨ K‡i‡Q †mB RbM‡Yi
wek¦vm‡K †f‡O †djvi †Póv †_‡K weiZ _vKzb|Õ

Zuvi Avw¯—K mgv‡jvPKiv GKwU wel‡q mwVK †h AvBb÷vBb Zv‡`i GKRb bb| Zuv‡K †h ejv nZ
†h wZwb GKRb Avw¯—K Zv wZwb eveevi `„pZvi mv‡_ A¯^xKvi K‡i G‡m‡Qb| Z‡e wK wZwb
fj‡Zqvi ev `vB‡`i‡Zi gZ cÖZ¨v‡`kwe‡iax Ck¦iev`x ? A_ev w¯ú‡bRvi gZ m‡e©k¦iev`x Ñ huvi
`vk©wbK gZev‡`i wZwb cÖksmv K‡i‡Qb t ÔAvwg w¯ú‡bRvi Ck¦i‡K wek¦vm Kwi weivRgvb
k„•Ljvgq HKZv‡b whwb wb‡R‡K †g‡j a‡i‡Qb, Ggb †Kvb Ck¦‡i bq whwb wb‡R‡K gvby‡li fvM¨
Kg© I fvjg‡›`i mv‡_ m¤ú„³ iv‡Lb|

e¨eüZ K‡qKwU cwifvlvi A_© wb‡q `yÕGKwU K_v ejv hvK| GKRb Avw¯—K ev Ck¦iev`x (theist)
AwZcÖvK…Z eyw×gËvq (supernatural intelligence) wek¦vmx, whwb cÖ_‡gB gnvwek¦ m„wói Avmj KvRwU
m¤úbœ Kiv QvovI, wZwb GLbI Av‡k cv‡kB Av‡Qb Zvui m„wói Z`viwKi Rb¨ Ges Zvui Avw` m„wói
Ici cÖfve we¯—v‡ii Rb¨| A‡bK Vió»kYbadI wek¦vm c×wZ‡Z †`e‡`exiv gbyl¨ wel‡q wbweifv‡e
©mukto-mona.com
8


m¤ú„³ _v‡Kb|* wZwb (Ck¦i) f‡³i cÖv_©bvq mvov †`b, cvc ¶gv K‡ib ev kvw¯— †`b, Av‡jŠwKK
NUbv NwU‡q RM‡Z n¯—‡¶c Ki‡Z fvjev‡mb, g›`KvR I fvjKvR wb‡q gv_v Nvgvb Ges wZwb
Rv‡bb KLb Zv Avgiv Kie (…mnik Kivi wPš—v Ki‡jI)| GKRb cÖZ¨v‡`k we‡ivax Avw¯—KÕI
(deist) AwZcÖvK…Z eyw×gËvq wek¦vmx, wKš‘ wZwb Ggb GKwU mËv whwb †Kej †h wbqgvw` cÖ_gw`‡K
m„ó gnvwek¦ cwiPvjbv K‡i †mB me ˆZix‡ZB wb‡R‡K mxgve× †i‡LwQ‡jb, Ab¨ †Kvb wel‡q bq|
cÖZ¨v‡`k we‡ivax Avw¯—‡Ki Ck¦i Gi ci †_‡K Avi KLbI n¯—‡¶c K‡ib wb, Ges gbyl¨ mswk−ó
welqvw`‡Z Aek¨B Zuvi †Kvb AvKl©Y †bB| m‡e©k¦ev`xiv (pantheist) AwZcÖvK…Z Ck¦‡i
(supernatural God) wek¦vm K‡i bv, Z‡e Zviv Ck¦i kãwU e¨envi K‡i cÖK…wZi bvwZcÖvK…Z mgv_©K
kã (non-supernatural synonym) iƒ‡c| A_ev gnvwek¦‡K †evSv‡Z, wKsev cwic~Y© wbqgvw`
†evSv‡Z, †h wbqgvw`i gva¨‡g cÖK…wZi wµqvw` m¤úvw`Z nq| cÖZ¨v‡`k we‡ivaxiv KÆi
Ck¦iev`x‡`i †_‡K ¯^Zš¿ GB A‡_© †h Zv‡`i Ck¦i cÖv_©bvq KY©cvZ K‡ib bv, cvc ev
¯^xKv‡ivw³‡Z (confessions) †Kvb JrmyK¨ †bB, Avgv‡`i g‡bi K_v co‡Z cv‡ib bv, PgKcÖ`
Av‡jŠwKKZ¡ †`wL‡q RvMwZK e¨vcv‡i n¯—‡¶c K‡ib bv| cÖZ¨v‡`k we‡ivax Ck¦iev`xiv
m‡e©k¦iev`x‡`i †_‡K GB wn‡m‡e ¯^Zš¿ †h Zv‡`i ‰Sÿerr rœpiF …kDreNr 'gnv‰ewk¦K eyw×gËv' Ñ
Ab¨w`‡K m‡e©k¦iev`x‡`i Ck¦i nj Avj¼vwiK ev iƒcK (metaphoric) Ñ ŸZn gnvwe‡k¦i wbqgvejxi
Rb¨ cyn kra KweZ¡gq cÖwZkã| m‡e©k¦iev` (pantheism) nj pãm¹ bvw¯—KZvi …k Kve¨gq
cÖKvk, Avi cÖZ¨v‡`k we‡ivax Ck¦iev` Vmar ŸcaeK Rj w`‡q lGuK…Z Avw¯—KZv CaRa Vr ikCu ny|

G K_v g‡b Kivi h‡_ó hyw³ Av‡Q †h AvBb÷vBbev` (Einsteinism) ev AvBb÷vB‡bi bv‡g Kw_Z
ag© m¤ú‡K© Zuvi gZev` †Kvb µ‡gB cÖZ¨v‡`k ewR©Z Avw¯—KZv bq, Ges Aek¨B weï× Avw¯—KZvi
cÖKvkI bq| †h evK¨vejx ev DׄwZmg~n Zvui ag©-`„wófw½i wb‡`©kK e‡j aiv nq †m¸‡jv we‡ePbv
Ki‡jB Gi cÖgvY cvIqv hvq| G ai‡Yi cÖvqk DׄZ evK¨vejxi g‡a¨ i‡q‡Q, †hgb t ÔCk¦i
my²vbyfywZgq (subtle) wKš‘ cÖwZ‡kvacivqb bbÕ, ÔwZwb cvkv †L‡jb bvÕ, Ôgnvwek¦ m„wó‡Z Ck¦‡ii wK
†Kvb weKí wQjÕ, . . .. | ÔCk¦i cvkv †L‡jb bvÕ Ñ G evK¨wUi Abyev` nIqv DwPZ ÔÔmKj e¯‘i
Aš—‡i ÔBZ¯—ZZvÕ (randomness) weivR K‡i bvÕÕ| Ôgnvwek¦ m„wó‡Z Ck¦‡ii Kx †Kvb cQ›` wQjÕ -
G K_vi A_© Õgnvwek¦ Kx Ab¨ †Kvb cÖwµqvq ev c×wZ‡Z ïi“ n‡Z cviZ?Õ AvBb÷vBb ÔCk¦iÕ
kãvU‡K weï× iƒcK (metaphoric) I Kvwe¨K A‡_© e¨envi K‡iwQ‡jb| w÷‡db nwKÝI, Ges
AwaKvsk c`v_©we`B AvBb÷vbxq A‡_© GB kãwU e¨envi K‡i _v‡Kb, we‡kl K‡i †h me
c`v_©we` ag©xq Aj¼vwiK fvlvi Avkªq wb‡Z fvjev‡mb| cj †Wwf‡mi (Paul Davies) iwPZ
ÔCk¦‡ii gbÓ (The Mind of God), Avgvi g‡b nq, AvBb÷vbxh m‡e©k¦iev` I GK ai‡Yi A¯úó
cÖZ¨v‡`k ewR©Z Ck¦iev‡`i ga¨eZ©x ¯’v‡b BZ¯—Z wePiY K‡i| G Kv‡Ri Rb¨ Aek¨ cj
†Wwfm‡K ‡U¤úëb cyi¯‹v‡i (Templeton Prize)** f~wlZ Kiv n‡qwQj|

* D`vniY wn›`y †cŠivwYK a‡g© eªþv, weòz, g‡nk¦i QvovI A‡bK †QvULv‡Uv †`e‡`ex (j²x, mi¯^Zx, `yMÖv, Kvjx, KvwZ©K,
wek¦Kg©v .. ) gvby‡li Rxe‡bi mv‡_ Av‡ó c„‡ô Rwo‡q _v‡K| wVK †Zgwb Bmjvgc~e© Avi‡e Kvevi AmsL¨ †`e‡`ex †KvÍvBk I
Ab¨ Avie †Mv‡Îi gvbyl‡`i fvM¨ wbqš¿Y KiZ|
* * ‡U¤úëb d‡Ûkb (Templeton Foundation) †_‡K cÖwZeQi cyi¯‹vi wn‡m‡e wecyj A_© GKRb weÁvbx‡K cÖ`vb
Kiv nq| weÁvbx‡K Aek¨ ag© m¤ú‡K© wKQ wKQy myy›`i K_v ej‡Z nq|

©mukto-mona.com
9



V†nöa†nIy Dàmek V†nöa†enr† …kiF ˆi¹¡ idey sar s„eQp kra Zak, "sb GFna ba kaejr
VRael† …mn ikCu reyeC Za Vmaedr mn ˆpliØ kret bYàT …b„ Zar ŸsOÆdàZ w miHma Vmaedr
kaeC ApãtYQ w QIn pãitPln iHsaeb ŸpƒOCay- ŸsFa† Dàmpraynta| …† AeàT Vim DàmibSÿasI|'
ŸsBaeb ŸdKel Vimw Ÿta …kjn DàmibSÿasI Zidw … sImabÁtaiFek paS kaiFey - ˆpliØ kret
bYàT maen …† ny ŸZ kKena† ˆpliØ kra Zaeb na| teb Vim inejek Dàm ibSÿasI blet †¬Cuk n†
…† kareN ŸZ …et ker ibÙaiÇ» otir Het paer| ŸZeHtu ŸbSIrBag Ÿlaekr ŸQeº "Dàm' maen He¬C
"Aitpãakáitk' Drenr ikCu …kFa, kaej† … Drenr S×cyn crmBaeb ibÙaiÇ»kr Het paer| kaàl
sYagan Kub cm‡karBaeb beleCn, "‰Sÿr blet Zid ibSÿjgtek inyǽn kra pdaàTib¯aenr
sUºsmUHek ŸbaJay teb suýpñBaeb ‰Sÿerr Aió»tÔ ibdYman| …† ‰Sÿr Vebggt sǼiñ ibDaen
AQmÎÎÎ AiBkeàxr sUºek pãaàTna kra Kub …kFa suóùtar lQN ny|'

mjar ibxy He¬C, 1940 sael V†nöa†enr bYi¹¡-‰Sÿrek A÷Ikar kraek tumul Vº¡mN calaet
igey kYaTilk †ˆinBaiàsiF Ab Vemirkar pãePsr ŸrBaer¸ hW P™lFn ej SIn (Fulton J. Sheen)
sYagaenr …† Zui¹¡ek ßan ker ideyeCn| pãePsr SIn ŸSåxatMkBaeb ije¯s kern ŸZ, Ÿkˆ ik
CayapeTr jenY jIbn idet pãó¼t ikna| itin ŸBebiCeln ŸZ itin V†nöa†enr peQ ny br„
ibpeQ Zui¹¡ tuel DreCn| itin beln, "tar cosmical Deàm maº …kiF† º›iF VeC| itin cosmical
Dàm S×§e¬C …kiF Aitir¹¡ "s' AQr bYbHar kereCn|' na, V†nöa†enr ibSÿaes comical ba
HasYaýpd ikCu Ÿn†| ta se¹Ôw Vim VSa kreba ŸZ, pdaàTibedra ‰Sÿr S×iF taedr ibeSx rœpk
AeàT bYbHar kra ŸTek ibrt Takebn| pdaàTibdedr rœpk ba sàebSÿrbadI ‰Sÿr ba†ebel biàNt
nak glaena, AelOikk GFna par˜m, manb icÇ»a sÚpeàk puàna˜ ¯at, paepr Saió» pãdankarI,
pãaàTnay saRadankarI ‰Sÿr, paÅI, ŸmaLa, Zajk ba saDarN Baxar ŸTek lQ ŸZajn dUerr ibxy|
Vmar kaeC, …† du†eyr s„imSãn bR Drenr ŸbOiÁk ibSÿasGatktar† saiml|



mu¹¡mnar pafkedr jnY h. hikeÆsr "‰Sÿr pãb‚na' b†iFr pãTm ADYaeyr ikCu A„S taƒr
Anumitº¡em pãkaS kra Hl| mu¹¡mna …b„ iSQa VeÆdaln me‚r pQ ŸTek ba„laBaxay puera
b†iF Anubad krar bYapaer kTa cleC| Velacna Plpãsu Hel b†iF 2008 saelr b†emlay
pãkaiSt Het paer| Anubaedr kipra†F mu¹¡mna kàtâk s„riQt Takeb| Vmaedr iliKt Anumit
bYtIt ŸlKaiFr sÚpUàN ba V„iSk muÅN ba punWpãkaS kipra†eFr l„Gn iHeseb pirgint Heb|





©mukto-mona.com
10